پنجشنبه 5 آذر 1388

کــرد ایـــــــلام

   نوشته شده توسط: محمد طاهر    

نظر به آن كه این مقاله با هدف بررسی جایگاه زبان كردی ایلامی تهیه شده است، از بحث در باب كردهای مناطق دیگر خودداری می‌كنیم و به كنكاش درباره كردهای ایلام و كردی ایلامی می‌پردازیم.
كردها ، جمعیت اصلی و عمده استان ایلام هستند. آنان در شهرهای ایلام، ایوان، مهران، شیروان، چرداول، بدره، بخشهایی از دره‌شهر، آبدانان و دهلران ساكن هستند. جز كردها، لرها – كه پیوستگی تنگاتنگی با كردها دارند و در سطور بعد بدان اشاره خواهد شد- در بخشهایی از شهرهای دره‌شهر ، آبدانان و دهلران به سر می‌برند. درصدی از جمعیت استان را در مناطق موسیان و دشت عباس شهرستان دهلران را نیز عربها تشكیل می‌دهند.
محدوده‌ای كه اینك به نام « استان ایلام» معروف است، از دیرباز محل زندگی كردها بوده است . از خلال اشارات تاریخی در می‌یابیم كه؛ پس از شكست ساسانیان ، عمر « قیس بن سلمه الاشجعی» را مأمور جنگ با كردان ماسبذان و صیمره كرده است. لازم به توضیح نیست كه ماسبذان و صیمره دو استان واقع در محدوده استان ایلام فعلی بوده‌اند كه اولی در محدوده شهرهای ایلام، ایوان و شیروان‌چرداول به انضمام مناطق گرمسیری همجوار بوده است و دو كرسی نشینی به نام‌های سیروان( در محلی منطبق با روستای سراب كلان شهرستان شیروان چرداول) و اریوجان (منطبق با زرنه ایوان) داشته است. و دومی مركز ایالت مهرجان قذق واقع در نواحی جنوبی استان بوده است.
 

(((تاریخچه کرد فیلی در ادامه)))

نظر به آن كه این مقاله با هدف بررسی جایگاه زبان كردی ایلامی تهیه شده است، از
بحث در باب كردهای مناطق دیگر خودداری می‌كنیم و به كنكاش درباره كردهای ایلام و
كردی ایلامی می‌پردازیم.
كردها ، جمعیت اصلی و عمده استان ایلام هستند. آنان در
شهرهای ایلام، ایوان، مهران، شیروان، چرداول، بدره، بخشهایی از دره‌شهر، آبدانان و
دهلران ساكن هستند. جز كردها، لرها – كه پیوستگی تنگاتنگی با كردها دارند و در سطور
بعد بدان اشاره خواهد شد- در بخشهایی از شهرهای دره‌شهر ، آبدانان و دهلران به سر
می‌برند. درصدی از جمعیت استان را در مناطق موسیان و دشت عباس شهرستان دهلران را
نیز عربها تشكیل می‌دهند.
محدوده‌ای كه اینك به نام « استان ایلام» معروف است،
از دیرباز محل زندگی كردها بوده است . از خلال اشارات تاریخی در می‌یابیم كه؛ پس از
شكست ساسانیان ، عمر « قیس بن سلمه الاشجعی» را مأمور جنگ با كردان ماسبذان و صیمره
كرده است. لازم به توضیح نیست كه ماسبذان و صیمره دو استان واقع در محدوده استان
ایلام فعلی بوده‌اند كه اولی در محدوده شهرهای ایلام، ایوان و شیروان‌چرداول به
انضمام مناطق گرمسیری همجوار بوده است و دو كرسی نشینی به نام‌های سیروان( در محلی
منطبق با روستای سراب كلان شهرستان شیروان چرداول) و اریوجان (منطبق با زرنه ایوان)
داشته است. و دومی مركز ایالت مهرجان قذق واقع در نواحی جنوبی استان بوده است.

مؤلف كتاب الفصوص الفخریه نیر نوشته است: « اكراد قبایل بسیارند و آنها در
كوههای ماسبذان و حوالی آنجا می ‌باشند.»
پس از اسلام دو سلسله از خاندانهای كرد
به نامهای « آل حسنویه» و « بنی عیار» در فاصله سالهای 348تا507 هـ .ق در ایلام
حكومت كردند. مؤسس سلسله حسنویه، حسنویه پسر حسین، از رؤسای طایفه كرد برزیكانی بود
كه در حدود سال 348هـ .ق در كردستان قدرتی به هم رسانید و به حدود دینور ، كردستان،
همدان، ماسبذان و لرستان فعلی حكومت كرد. بانی بنی عیار، ابوالفتح محمد بن عیار از
كردان شاذنجان(شاذیجان، شانجان) بود.
این حكومت سرانجام در سال 570 به دست
اتابكان لر از بین رفت. اتابكان لر از 570تا 1006 هـ.ق بر ایلام و لرستان و پس از
آن، والیان لرستان تا سال 1216 هـ .ق بر ایلام و لرستان و پس از‌آن تا 1307 هـ .ش
تنها بر ایلام حكم راندند.
علی رغم تمام تحقیقات و پژوهشهای صورت گرفته، در باب
كرد و كردی، خاصه كردهای ایلام هنوز ابهامات و ناشناخته‌های بسیاری وجود دارد.






محققان عمدتاً مطالعات خود را برگویش‌های رایج در مناطق
كردستان ایران و عراق و تركیه متمركز كرده و می‌توان به صراحت گفت تحقیقی در خور و
قابل اعتنا در باب كردی جنوبی صورت نگرفته است و آنچه در این باره گفته شده اكثر یا
از سر غرض و تحریف بوده است یا از روی بی اطلاعی . از طیف اول می‌توان به اظهار نظر
پاره‌ای از اهل قلم لرستان و از دسته دوم می‌توان به آنچه خاورشناسان و پژوهندگان
كرد گفته‌اند، اشاره نمود.
چنانچه پیشتر اشاره شد، استان ایلام در فاصله سالهای
570 هـ . ق تا 1307 هـ .ش تحت سیطره اتابكان و والیان لر بوده است. عده‌ای به
اعتبار تقسیمات سیاسی و اداری پیشین، این منطقه را جزیی از لرستان و گویش مردم را
لری ذكر كرده‌اند؛ نیز به واسطه آن، هر چه آثار باستانی كه در ایلام یافت شده، در
گنجینه‌های ایران و جهان به نام لرستان ثبت شده است. این نكته كه ایلام واقعاً چیزی
سوای لرستان است و هویت فرهنگی دیگری دارد، بر اثر تكرار این مغلطه؛ به فراموشی
سپرده شده و حتی در تحقیقات جدی خاورشناسان نیز محلی نیافته است. گرچه به نظر
می‌رسد محققان جوان‌تر بر اثر ارتباط مستقیم و مطالعه بی‌واسطه زبان و فرهنگ ایلام
به دریافت‌های تازه‌ای رسیده‌اند چنان كه گاه در مكتوبات و اظهارات آنان دیده و
شنیده می‌شود.
آن چه تحت عنوان «زبان كردی» از آن نام برده می‌شود، در واقع
گویش‌های مختلفی است كه گاه اختلاف آنها بدان حد است كه سخن همدیگر را در نمی یابند
اما اگر در ساختار و ریشه مورد ارزیابی قرار می‌گیرند، مشخص می‌شود كه همه دارای
اساسی واحد هستند. شاید علت این همه اختلاف، پراكندگی كردها و دوری‌شان از هم و
همجواری‌شان با ملل دیگر بوده است . گستردگی  و گوناگونی گویش‌های كردی بسیار بیشتر
از آن است كه بتوان گویشی را از آنها به عنوان معیار برگزید چه هر یك از این
گویش‌ها ، گویشوران بسیار، و قابلیت‌های لازم زبانی و ادبی را داراست.
محققان و
كسان بسیاری تلاش كرده‌اند كه زبانهای كردی را دسته‌بندی كنند و عادتاً پاره‌ای از
این تقسیم‌بندیها نیز شهرت یافته است؛ گر چه به نظر می رسد تا زمانی كه تمام این
گویشها به شیوه عملی مورد مطالعه و پژوهش قرار نگیرد و معیارهایی جامع برای
تفكیكشان معرفی نشود، نمی‌توان چندان برای این دسته‌بندیها صحت قطعی قائل بود؛ زیرا
اگر قرار باشد به روش استقرایی كار كرد، لازم است گویش‌های كردی رایج در ایلام و
كرمانشاه و لرستان نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند حال آن كه به راحتی می‌توان
دریافت اغلب آن محققان در مورد مناطق مذكور و زبان آنها تقریباً هیچ اطلاعی
نداشته‌اند و اگر داشته‌اند، نظر به تقسیمات سیاسی و اداری پیشین، به خطا رفته‌اند.

از جمله این دسته محمد امین زكی محقق نامدار كرد و نویسنده كتاب كرد و كردستان
است. او به سال 1916 میلادی (1295 هـ .ش) به حكم یك مأموریت رسمی به پشتكوه (ایلام
فعلی) یا به زعم خود به لرستان كوچك سفر می كند، او ضمن اقامت ده روزه، در باب زبان
و قومیت«لرها»مطالعه می نماید و از این كه می‌بیند زبان اهالی پشتكوه(ایلام کنونی)
اینقدر به كردی نزدیك است ، اظهار شگفتی می‌كند.
او فاصله گویشی آنان را با
كردی سلیمانیه كمتر از اختلاف گویشی كردی بادینانی با كردی سلیمانیه می‌یابد.

او كه یكی از بزرگان قضیه كرد پژوهی است، توجه نداشته است كه برای مطالعه زبان
و قومیت «لرها» یك منطقه كردنشین را انتخاب كرده است و البته طبیعی است كه از این
همه نزدیكی زبانی و قومی شگفت‌زده شود.


باری، از زمانهای گذشته تا حال
تقسیمات مختلف و متفاوتی از كردها و گویش‌های كردی شده است . از این دست
تقسیم‌بندیها نمونه‌وار به تعدادی اشاره می‌شود.
امیر شرف خان بدلیسی در
شرفنامه، كردها را به چهار دسته : كرمانج، گوران، كلهر و لر تقسیم كرده است. از این
تقسیم‌بندی به دست می‌آید كه از دیرباز لرها طایفه‌ای از كردها شناخته شده‌اند
چنانكه در شرفنامه به تفصیل درباره لرها و حاكمانشان سخن گفته شده است.
شیخ محمد
خال زبان كردی را به چهار لهجه اساسی و اصلی تقسیم می‌كند:1- زازایی 2- كرمانجی
شمال كه عبارت است از : بوتانی، حكاری، بایزیدی، شمدینانی 3- لری كه عبارت است از :
بختیاری، لكی، فیلی 4- كرمانجی شرق كه عبارت است از سورانی ، بابانی ، مكریانی،
اردلانی ، گورانی ، كلهری.
این تقسیم بندی نشانگر  نا آشنایی این محقق با
گویش‌های كردی جنوبی مخصوصاٌ فیلی است و سخت متأثر از تقسیم بندی سیاسی و اداری. چه
كردی فیلی و حتی لكی نزدیكترین گویش به كلهری و گورانی است و قاعدتاً باید در این
دسته می‌آمد نه در دسته مربوط به لری. این محقق توجه نداشته است كه لُری بختیاری با
لری لرستان فعلی متفاوت است. در این دسته‌بندی اشاره‌ای به لری رایج در لرستان نشده
است.
توفیق وهبی به سال 1951 میلادی زبان كردی را به چهار دسته كرمانجی ، لری،
گوران و زازا تقسیم كرده است و بختیاری و لكی و فیلی را در ذیل عنوان لری ذكر است
كه همان ایراداتی كه بر تقسیم بندی خال وارد شد، متوجه آن است.
ای. م. ارانسكی
خاورشناس روس در كتاب ارزشمند خود به نام مقدمه فقه الغه ایرانی، گویش‌های كردی را
چنین تقسیم كرده است:
«1- كرمانجی(گویش‌های شمال غربی زبان كردی)؛و 2- كردی
(گویش‌های جنوب شرقی)». و آورده است: « لهجه كرمانجی بیشتر در میان كردان تركیه
(نواحی ماردین و نخجوان و بهدینان و حق یاری و وان و موش و ارزوم ) و ایران ( در
نواحی‌ای كه از قسمت مغرب به دریاچه رضائیه (ارومیه) متصل می‌باشد و در خراسان) و
شمال عراق(كردان سنجار و موصل) و سوریه و شوروی متداول است».
«در كردستان ایران
( در كرمانشاه و سنندج و مهاباد و غیره) و شمال شرقی عراق (ناحیه رواندوز و اربیل و
كركوك و سلیمانیه بیشتر به لهجه «كردی» سخن می‌گویند.» و افزوده است :« لهجه‌های
بعضی از قبایل كردی با لهجه‌های اصلی مزبور آنچنان متفاوتند كه محققان آنها را
زبانهای مستقلی می‌دانند؛ مثلاً از آن جمله است لهجه گورانی( در ناحیه كرمانشاه) كه
افراد قبیله گوران بدان متكلمند و لهجه زازا (متكلمان به این لهجه را «دیملی»
می‌خوانند ) كه در میان كردان بعضی از نواحی تركیه متداول می باشد.»
از این
تقسیم بندی‌ به دست می‌آید كه بر خلاف دیگر تقسیم‌بندیها« لری» جزء گویش‌های كردی
محسوب نشده است و به پیروی از همان شائبه پیشین و توجه به تقسیمات سیاسی و اداری ،
اشاره‌ای به گویش كردی ایلامی در زمره گویش‌های كردی نكرده است حال آنكه كه گویش
اهالی كرمانشاه، كردی ذكر شده است. پیداست نظر به همسانی گویش كردی ایلامی و
كرمانشاهی این نظریه خلل‌پذیر است.
« جه‌مال نه‌به‌ز» در كتاب خود به نام«
زمانی یه كگرتوی كوردی»{زبان منجسم كردی} زبان كردی را به دو شاخه اصلی و دو شاخه
فرعی تقسیم كرده‌ است. 1- شاخه‌های اصلی عبارتند از : كرمانجی(كردی) شمالی ، شامل
گویش های : بوتانی، جزیره‌ای ، هكاری بادینانی ، آشیته‌ای و بایزیدی(با محوریت گویش
جزیره‌ای)؛ و 2- كرمانجی(كردی) میانه، شامل گویش‌های سلیمانه‌ای ، سنه‌ای –
اردلانی، كركوكی، گرمیانی، اربیلی- سورانی، مكری و شارباژیری( با محوریت گویش
سلیمانیه‌ای)
و دو شاخه فرعی را چنین تقسیم كرده است: 1- كرمانجی(كردی) جنوبی،
شامل گویش‌های : فیلی ، كرماشانی، لكی ، كلهری و خانقینی؛ و 2- كرمانجی(كردی)
گورانی- زازایی.
این محقق مجموعه گویش‌های فرعی جنوبی را تحت عنوان «لری» آورده
است و چنین به دست می‌آید كه تلقی ایشان از «لری» همان است كه ما تحت عنوان كردی
جنوبی می‌شناسیم و به عبارتی دیگر هیچ اشاره‌ای به لری لرستان و بختیاری نكرده است
اینجاست كه «لری» یك معنی اصطلاحی یافته است و معنایی جز آنچه ما از «لری» در
می‌یابیم، یافته است . پیداست این كژتابیها منشأ اختلاف ها و دریافت‌های متفاوت از
«لری» می‌شود كما این كه چنین نیز شده است . این اصطلاح امروز نیز رایج است و به
نظر می رسد هر جا كه به لر اشاره می‌شود ، كردهای جنوبی منظور است . اما این پرسش
پیش می‌آید كه لرها نه به معنی اصطلاحی كه به معنای قاموسی و اصلی خود چه هستند و
در كجای این تقسیم بندیها قرار می‌گیرند .
واژه « لر» برای اولین بار در
نوشته‌های بعضی از مورخین و جغرافی‌نگاران قرن چهارم هجری و بعد از آن می‌بینیم كه
اغلب به صورت «اللریه، لاریه، بلاد اللور و لوریه » ضبط شده است . با این حال تا
قرن هفتم هیچ گونه نظری درباره وجه تسمیه این قوم ابراز نشده است و از قرن هشتم به
بعد است كه بعضی از مورخین چون حمدالله مستوفی، معین الدین نطنزی و قاضی احمدبن
محمدغفاری كاشانی مطالبی در این زمینه نوشته‌اند . ماحصل این نظرات در باب وجه
تسمیه‌لر چنین است ؛ برخی لرها را از نسل شخصی به نام لر دانسته‌اند . بعضی واژه لر
را مشتق از كلمات ایرانی چون لهراسب و غیره گرفته‌اند و برخی واژه لر را مخفف
«اللور» به حساب آورده و تعدادی نیز «لر» را مخفف «لیر» یا «لِر» به معنی كوههای
پوشیده از جنگل دانسته‌اند.
مسعودی و یاقوت حموی «لرها» را در زمره طوایف كرد
محسوب كرده‌اند. حمدالله مستوفی (قرن هفتم) از گروهی خبر می‌دهد كه اواسط قرن ششم
از جبل‌السماق شام به بختیاری مهاجرت كرده‌اند. و فضل الله العمری (در گذشته به سال
740) از وجود طوایف لر در شام و مصر گزارش داد است كه صلاح‌الدین ایوبی آنها را از
آن مناطق رانده است.
مؤلف شرفنامه لرها را – چنانكه اشاره شد- یكی از شعبات كرد
محسوب كرده است و اسامی‌ای چون: دهكرد، شهركرد، رودخانه كردستان و نظایر آن دال بر
پیوستگی تاریخی لرها با كردهاست.
مع‌الوصف اهل قلم لرستان تلاش كرده‌اند كه
لرها را جدا از كردها بدانند و در این امر نیز اصرار دارند. نمونه‌ای از این دست
كتاب «قوم لر» است كه علاقه‌مندان می‌توانند بدان رجوع كنند. این طیف كوشیده‌اند
كرد را به معنای صحرانشین و چادر نشین معنی كنند تا بدین وسیله اشارتهای مورخین به
كرد بودن لرها توجیه گردد. از دلایل دیگری كه ذكر كرده‌اند این است كه كردی جزء
گروه زبانهای شمال غربی ایرانی است و لری جزء گروه زبانهای جنوب غربی ایران. این
دلیل در مورد لری صدق می كند اما آیا می‌توان همین نكته را در مورد گویش لكی به كار
بست. نكته‌ای كه در آراء این دسته خلل وارد كرده است، آن است كه لكی را به پیروی از
تقسیمات جغرافیایی و سیاسی و اداری یكی از گویشهای لری دانسته‌اند چنانكه آقای امان
اللهی گفته است: «لرها به دو زبان لری و لكی صحبت می‌كنند. »
حال آنكه به تصریح
خود ایشان ، لكی جزء گروه زبانهای شمال غربی است و محققان نیر به این نكته اشاره
كرده‌اند چنانكه لرد كرزن گفته است:« ایشان (لرها) به هیچ وجه خوش ندارند كه در
زمره كردها كه لك شمرده می‌شوند، محسوب شوند.»
این نكته كه از سویی خود را كرد
نمی‌شمارند و از سوی دیگر لكی را لهجه‌ای از لری ذكر می‌كنند، تعارض آشكاری ایجاد
كرده است كه تلاش های عالمانه محققی چون دكتر امان‌اللهی هم نتوانسته است آن را
بپوشاند . این تضاد در تلاش مرحوم اسفندیار غضنفری امرایی به شكلی عینی نمود یافته
است . ایشان كتابی تنظیم كرده‌اند به نام«گلزار ادب لرستان» كه جز چند قطعه شعری
لری، مابقی اشعار متعلق به گویش‌های كردی لكی ، فیلی ، كلهری و زبان ادبی گورانی
است و مؤلف به نحو عجیبی اصرار دارد همه این آثار را لری بشمارد نه كردی. ایشان
نمونه‌هایی از اشعار شاعران كرد در مناطق مختلف كردنشین انتخاب كرده است از جمله :
منوچهر خان كولیوند ، غلام‌رضا اركوازی، صیدی اورامی، ملاپریشان دینوری، تمكین
كرمانشاهی، خان الماس ، میرزا شفیع كلیایی، خانای قبادی شهرزوری، و ...
اگر این
همه جزء محدوده لری قرار می‌گیرد طبعاً این دو گویش مفهومی یكسانی می‌یابند و به
قول باباطاهر :
اگر دل دلبره، دلبر كدومه                          وگر دلبر
دله، دل را چه نومه!
از مجموع این مباحث حاصل می شود كه لری جدای از لكی است.
لكی یكی از زیر مجموعه‌های زبان كردی است و لری علی رغم مشتركات بسیارش با كردی و
این كه از دیرباز در زمره كردی محسوب شده است ، با فاصله بیشتری نسبت به كردی و در
زیر مجموعه زبانهای ایرانی گروه جنوبی غربی قرار دارد و در حقیقت می توان گفت كه
لری حلقه‌ای است كه كردی را به فارسی پیوند می‌دهد . و البته شایان ذكر است كه لری
خود به دو بخش لری رایج در لرستان و لری بختیاری تقسیم می‌شود كه با هم اختلاف‌های
نمایانی دارند اما به هر حال عادتاً تحت عنوان «لری» قلمداد می شوند.
جهت
نتیجه‌گیری از بحث و رسیدن به نوعی تقسیم بندی واقع‌بینانه‌تر ، ناگریز از اشاراتی
مختصر به زبان ادبی موسوم به گورانی هستیم و بحث مفصل‌تر در این باره را به فرصتی
دیگر موكول می‌كنیم.
در قرون اخیر در اكثر مناطق كردنشین نوعی زبان معیار ادبی
رایج بود كه شاعران مناطق مختلف بدان آثارشان را می‌سرودند. این زبان ادبی تركیبی
بوده است از گویش اورامی و دیگر گویش‌ها مخصوصاً كردی جنوبی كه به « گورانی
»شناخته‌تر است. حساب این گویش معیار ادبی را باید از گویش‌های رایج محاوره جدا
دانست چه این گویش معیار نوعی گویش تركیبی است كه به اتكای آن نمی‌توان گورانی را
همان اورامی یا بالعكس دانست.
اینك كه به نظر می‌رسد كژتابیهای قضیه دسته بندی
گویش‌های زبان كردی تا حدی آشكار شده است، نگارنده این گویش‌ها را به ترتیب زیر
تقسیم‌بندی می‌نماید.
1-  كردی شمال غربی( كردی كرمانجی)؛ كه شامل لهجات مختلفی
است و در مناطق كردنشین تركیه، سوریه، شمال خراسان و بخشهایی از كردستان عراق و
آذربایجان ایران و مناطقی از جمهوری‌های شمالی مانند ارمنستان رایج است.
2- 
كردی شمالی(كردی سورانی)؛ كه شامل لهجات متعددی است و در كردستان عراق و ایران و
بخشهایی از استان كرمانشاه و آذربایجان غربی بدان تكلم می‌شود.
3-   كردی
میانه(اورامی(هورامی))؛ كه گویشورانش در اورامانات ایران و عراق پراكنده‌اند.
عده‌ای زازاها را نزدیك به این دسته شمرده‌اند.
4-   كردی جنوبی؛ كه شامل
لهجه‌های كلهری- گورانی، فیلی و لكی است.
5-  كردی جنوب شرقی ؛ كه شامل لری
لرستان و لری بختیاری است. لرها در استانهای چهارمحال و بختیاری، كهكیلویه و
بویراحمد و بخشهایی از نواحی جنوب استان ایلام وشمال خوزستان ساكن هستند. لرها-
چنانكه ذكر شد -به استناد روایات و كتب تاریخی همواره در زمره كردها محسوب شده‌اند
گرچه مطالعات زبان شناسی بر اختلاف گویشی آنان با كردها تأكید دارد و به نظر می‌رسد
چنانچه لرها مستقل از كردها مطالعه شوند، پسندیده‌تر باشد.
باز می‌گردیم به
كردی جنوبی و لهجات مختلف آن را به شرح زیر بررسی می‌كنیم.
الف: كلهری- گورانی؛
پیشتر اشاره كردم كه زبان ادبی گورانی با زبان محاوره و تكلم گورانی متفاوت است.
این گویش عمدتاً در كرمانشاه و بخشهایی از استان ایلام همچون ایوان و نیز در میان
پاره‌ای از طوایف ، رایج است. این گویش با كردی فیلی كه در ایلام رایج است، اندك
اختلافی از حیث صرف افعال و پاره‌ای واژگان (شاید كمتر از پنجاه واژه) دارد.
ب:
كردی فیلی(Feyli) ؛ كردی فیلی گویش عمده مردم استان ایلام از جمله طوایف عمده و
قدیمی آن است و با اختلافاتی در شهرهای ایلام، مهران، شیروان‌چرداول ، بدره و
بخش‌های قابل توجهی از جنوب استان مانند دهلران، دره‌شهر، آبدانان و نیز مناطقی از
كشور عراق نظیر مندلی و خانقین و بدره رایج است.
در باب وجه تسمیه این گویش به
«فیلی» ، گفتنی است كه این عنوان در بین مردم استان ایلام تا سالهای اخیر چندان
شناخته شده نبود. این نام را كردهای ساكن عراق به واسطه والیان لر موسوم به فیلی بر
ایلام رواج داده‌اند و منظورشان از كردهای فیلی،كردهای ساكن در مناطق تحت حكومت
والیان موسوم به فیلی بوده است. شاید بتوان عنوان سنجیده‌تر برای كردی رایج در
ایلام یافت اما از‌ آنجا كه این عنوان شهرت جهانی یافته و در همه جا این گویش را
بدین نام می شناسند، ما نیز همین عنوان رایج را به كار می‌گیریم.
ج- لكی ؛ این
گویش در سطح نسبتاً گسترده‌ای در استانهای لرستان، كرمانشاه و بخشهایی از ایلام
گویشوران بسیاری دارد . گویش لكی از حیث صرف افعال و واژگان ، اختلافات چشمگیری با
دو گویش دیگر كردی جنوبی ؛ یعنی، كلهری- گورانی و فیلی دارد و پاره‌ای خصایص
زبانی‌اش همچون شیوه صرف افعال به كردی سورانی و هورامی نزدیك است.
نكته آخر
درباره كردی جنوبی آن است كه این گویش ، زبان كردهای شیعه مذهب است؛ به عبارتی كردی
جنوبی ، كردی شیعی است و جز كردهای خراسان كه كرد كرمانج‌اند و شیعه مذهب، مابقی
شیعیان به این گویش تكلم می‌كنند. شاید یكی از دلایل كم توجهی محققان كرد به مطالعه
این گویش ، متأثر از این نكته بوده باشد.

•ئاسو سوو
بیلا وای شه مال  عه
بیر شه ن بکه ی
بیلاگولباخی خه نه خه ن بکه ی
بیلا گول دایم بوشکی وه
ناز
بیلا ده عاله م پرِ بوو سدای ساز
بیلا نه شئه ی مه ی بکه ی مه
دهووشم
بیلا نه غمه ی نه ی په خش بوو ده گووشم
بیلا بنیشیم ده وه ر
نساران
بکه یم ته ماشای ره وزه ی وه هاران
بیلا سروه ی وا سه فا بیه ی وه  ده
یشت
بیلا دنیا بوو وه  باخ به هه یشت
بیلا ئه لپه رِیم هه ر که س وه یه ی ته
رز
شاواز بکیشیم وه  ئاواز به رز
بیلا شه و بچوو رووژ پاک ئه لای
ده مان
دور بکه ی کول قه زاو به لای
تا که ی هه ناسه، تا که ی خه مباری
تا که ی  وا
وه یلا، تا وه که ی زاری
تا که ی په ژاره، تا که ی په شیوی
تا که ی حاکم بوو
عاده ت دیوی
بیلا تووز خه م، بیلا ته م شین
نه مینی ده رو ساراو سه رزه
مین
بیلا ئاسو سوومان رووشن بوو
بیلا رووشنی ولات پووشن بوو
* شیعر ده
زاهر سارایی _ ئیلام


 به نقل از Xoshawisty


 


تاریخچه
کرد فیلی





کرد فیلی در ایران در شهرهای استان ایلام و سرپل ذهاب و قصر 
شیرین هستند و شهرهای اسلام آباد و کرند و … از طایفه کلهر هستند . و اما کورد 
فیلی از واژه فهلی و آن از واژه پهلی گرفته شده است که همان کورد پهلوی میباشد که 
قبلا دارای کشور ایلام بوده اند و بعد از تصرف سرزمین آلامتو( ایلام قدیم) توسط 
کورش به ایلام لقب سرزمین کورد کورش داده شد و بطور کلی بغیر از شهر آلامتو در آن 
زمان لقب کورد به هیچ طایفه دیگری بغیر از ایلام داده نشده بود و کورد تنها به 
ایلام منسوب بوده است . و اما کوردهای سوران و گوران را بعدها کرمانج خوانده اند 
بقول خودشان کرمانج همان کردمان ( یا کوردمانا )به معنای( مانند کورد )است . در 
واقع آنها چون شبیه به کورد بوده اند کورد کرمانج لقب گرفته اند و کرد اصلی همان 
کورد فیلی است و بقیه نام ما را به یدک می کشند . امروزه کردهای سنندج و مهاباد در 
ایران ادعا می کنند که کرد اصلی و اصیل هستند در حالی که ایلام با قدمت ده هزار سال
شهرنشینی در شهرهای آلامتو و ماداکتو بعنوان قدیمی ترین و باابتکارترین قومهای 
ایران شناخته شده اند و دلیل آن اختراع خط و وجود نماد زن در این سرزمین است 
.


ذکر این نکته نیز لازم است که کردهای فیلی تنها کردهایی هستند
که دارای حکومت خودمختار بوده اند و بعد از ظهور رضا حان تنها گروهی بوده اند که 
بصورت جدب با رضاخان مبارزه کرده اند و ترس رضاخان از کورد فیلی بیش از سایر اقوام 
ایرانی بئده است و یکی از دلایل آن اعلام عفو عمومی بعد از شکست ارتش پهلوی توسط 
سرداران ایلامی (همانند شاممد یاری معروف به شامگه رزا خان) می باشد . در حالی که 
رضاخان در هیچ جای دیگر در ایران اعلام عفو عمومی نکرد و هرگونه شورشی را براحتی 
سرکوب کرد . همچنین در سایر نقاط ایران به زور عشایر را یکجا نشین کردند اما در 
مورد کردهای فیلی با پول ( خانواری ۱۰۰ تومان) کردها را در ایلام ساکن کردند . در 
حالی که در سایر نقاط ایران حجاب را از سر زنان و دختران درآوردند در مورد کردهای 
فیلی این برنامه اجرا نشد . در حالی که در سایر نقاط ایران مراسم عاشورا و تاسوعا 
قدغن شد کردهای فیلی مراسمات را براحتی اجرا می کردند . اما در این میان باید به 
نقش سرداران رضاخان همچون حاجعلی رزم آرا( ترور توسط فداییان اسلام) در سرکوب 
مبارزات کردهای فیلی اشاره کرد که در خاطرات وی که بصورت کتاب چاپ و منتشر شده به 
نحوه سرکوب و اوج مبارزات کردهای فیلی در  ایلام  و بلاهایی که این اکراد بر سر 
ارتش رضاخان آوردند اشاره شده و روش سرکوب را اعلام عفو عمومی و فرستاذن نامه به 
سران طوایف ذکر کرده . بعد از سرکوب و در اوج دوران خفقان رضاخان سیاست فقر اقتصادی
شدید را در مورد کردهای فیلی اجرا کرد تا مجبور شوند برای امرار معاش به عراق کوچ 
کنند زیرا از این اکراد می ترسید و وجود دومیلیون و پانصد هزار کرد فیلی در عراق 
گواهی بر اوج ظلمی است که بر اکراد فیلی شده است .


تاریخچه کرد فیلی

کرد فیلی در ایران در شهرهای استان ایلام و سرپل ذهاب و قصر 
شیرین هستند و شهرهای اسلام آباد و کرند و … از طایفه کلهر هستند . و اما کورد 
فیلی از واژه فهلی و آن از واژه پهلی گرفته شده است که همان کورد پهلوی میباشد که 
قبلا دارای کشور ایلام بوده اند و بعد از تصرف سرزمین آلامتو( ایلام قدیم) توسط 
کورش به ایلام لقب سرزمین کورد کورش داده شد و بطور کلی بغیر از شهر آلامتو در آن 
زمان لقب کورد به هیچ طایفه دیگری بغیر از ایلام داده نشده بود و کورد تنها به 
ایلام منسوب بوده است . و اما کوردهای سوران و گوران را بعدها کرمانج خوانده اند 
بقول خودشان کرمانج همان کردمان ( یا کوردمانا )به معنای( مانند کورد )است . در 
واقع آنها چون شبیه به کورد بوده اند کورد کرمانج لقب گرفته اند و کرد اصلی همان 
کورد فیلی است و بقیه نام ما را به یدک می کشند . امروزه کردهای سنندج و مهاباد در 
ایران ادعا می کنند که کرد اصلی و اصیل هستند در حالی که ایلام با قدمت ده هزار سال
شهرنشینی در شهرهای آلامتو و ماداکتو بعنوان قدیمی ترین و باابتکارترین قومهای 
ایران شناخته شده اند و دلیل آن اختراع خط و وجود نماد زن در این سرزمین است 
.


ذکر این نکته نیز لازم است که کردهای فیلی تنها کردهایی هستند
که دارای حکومت خودمختار بوده اند و بعد از ظهور رضا حان تنها گروهی بوده اند که 
بصورت جدب با رضاخان مبارزه کرده اند و ترس رضاخان از کورد فیلی بیش از سایر اقوام 
ایرانی بئده است و یکی از دلایل آن اعلام عفو عمومی بعد از شکست ارتش پهلوی توسط 
سرداران ایلامی (همانند شاممد یاری معروف به شامگه رزا خان) می باشد . در حالی که 
رضاخان در هیچ جای دیگر در ایران اعلام عفو عمومی نکرد و هرگونه شورشی را براحتی 
سرکوب کرد . همچنین در سایر نقاط ایران به زور عشایر را یکجا نشین کردند اما در 
مورد کردهای فیلی با پول ( خانواری ۱۰۰ تومان) کردها را در ایلام ساکن کردند . در 
حالی که در سایر نقاط ایران حجاب را از سر زنان و دختران درآوردند در مورد کردهای 
فیلی این برنامه اجرا نشد . در حالی که در سایر نقاط ایران مراسم عاشورا و تاسوعا 
قدغن شد کردهای فیلی مراسمات را براحتی اجرا می کردند . اما در این میان باید به 
نقش سرداران رضاخان همچون حاجعلی رزم آرا( ترور توسط فداییان اسلام) در سرکوب 
مبارزات کردهای فیلی اشاره کرد که در خاطرات وی که بصورت کتاب چاپ و منتشر شده به 
نحوه سرکوب و اوج مبارزات کردهای فیلی در  ایلام  و بلاهایی که این اکراد بر سر 
ارتش رضاخان آوردند اشاره شده و روش سرکوب را اعلام عفو عمومی و فرستاذن نامه به 
سران طوایف ذکر کرده . بعد از سرکوب و در اوج دوران خفقان رضاخان سیاست فقر اقتصادی
شدید را در مورد کردهای فیلی اجرا کرد تا مجبور شوند برای امرار معاش به عراق کوچ 
کنند زیرا از این اکراد می ترسید و وجود دومیلیون و پانصد هزار کرد فیلی در عراق 
گواهی بر اوج ظلمی است که بر اکراد فیلی شده است .



Sportwetten Bonus
چهارشنبه 13 فروردین 1399 08:20 ق.ظ
I like it when folks get together and share opinions.
Great site, keep it up!
חדרים לפי שעה
سه شنبه 5 فروردین 1399 05:48 ب.ظ
Index Search Villas and lofts rented, search by region, find
in a few minutes a villa to book by city, many different
Scommesse sportive gratuite
دوشنبه 26 اسفند 1398 11:48 ق.ظ
Not just because they are a stronger group but additionally as
a result of they can have the house discipline benefit. Analysing the draw can be pivotal when trying into any Snooker World
Championship odds, as undoubtedly one part of the draw might
be loaded with a better variety of perceived stronger
players than one other. They're also one in every
of the simplest kinds of wagers to understand. Sport betting
rating sites are one other good supply of information that you should
use. Still it's advices to have some prior
knowledge on your own to pick higher pick and make good choices.
Why Make Your personal Trivial Pursuit Cards? So I'm going to make it simpler for those who are still debating who
to put their cash on with a couple of predictions of my very own. It is usually by means of these online betting forums
where you can meet and work together with sports activities gaming consultants who will share betting info,
tips and picks on articles and blogs. You'll probably win more of those than parlays but your return on your money will likely be fairly much
less. The players achieve extra confidence whereas enjoying the game, which
will increase the potential of their profitable. Cricket is the favourite sport of many Indians and there is no such thing as a tournament of cricket that doesn't get its viewership
if India or Indian players are taking part in in it.
https://royalcbd.com/product/cbd-oil-2500mg/
یکشنبه 25 اسفند 1398 06:38 ق.ظ
It's very straightforward to find out any topic on web as compared to books,
as I found this article at this web page.
skratch labs anytime bar
شنبه 24 اسفند 1398 09:54 ق.ظ
Whoa! This blog looks just like my old one!
It's on a totally different topic but it has pretty much the same layout
and design. Excellent choice of colors!
running gel half marathon
جمعه 23 اسفند 1398 04:08 ق.ظ
Hi to all, how is the whole thing, I think every one is getting more from this web page,
and your views are fastidious designed for new viewers.
Triar.su/bitrix/redirect.php?event1=&event2=&event3=&goto=http://www.freebetbest.com/de/beste-online-casinos-fussball-wetten-die-besten-sportwetten-buchmacher/
پنجشنبه 22 اسفند 1398 08:22 ب.ظ
Hello Dear, are you actually visiting this web
site on a regular basis, if so after that you
will without doubt obtain good know-how.
cbd oil athlete's foot
سه شنبه 20 اسفند 1398 01:02 ب.ظ
Greetings from Ohio! I'm bored to tears at work
so I decided to check out your blog on my iphone during lunch break.

I enjoy the knowledge you provide here and
can't wait to take a look when I get home. I'm surprised at how quick your blog loaded on my mobile ..
I'm not even using WIFI, just 3G .. Anyways, fantastic site!
https://www.hmhb.org/buy-cbd-oil-near-me/
سه شنبه 6 اسفند 1398 03:00 ق.ظ
No matter if some one searches for his vital thing, so he/she wishes
to be available that in detail, therefore that
thing is maintained over here.
Cassino online
پنجشنبه 1 اسفند 1398 01:28 ق.ظ
I've been exploring for a little for any high-quality articles
or blog posts in this sort of house . Exploring in Yahoo I ultimately stumbled upon this site.
Reading this info So i'm glad to show that I have a very good uncanny feeling
I found out just what I needed. I most undoubtedly will make sure to don?t omit this web
site and give it a look regularly.
온라인 베팅 프로모션
دوشنبه 28 بهمن 1398 01:34 ق.ظ
Excellent post. Keep writing such kind of information on your blog.

Im really impressed by your site.
Hello there, You've done an excellent job. I will certainly digg it and in my view recommend to my friends.

I'm confident they will be benefited from this site.
Ollie
پنجشنبه 17 بهمن 1398 07:52 ب.ظ
Hi, every time i used to check website posts here in the early
hours in the break of day, for the reason that i love to gain knowledge of more and more.
博彩公司
چهارشنبه 16 بهمن 1398 04:02 ق.ظ
It is the best time to make some plans for the future and it is time to be happy.

I have read this publish and if I may just I wish
to recommend you few attention-grabbing things or advice.
Perhaps you could write subsequent articles relating to this article.
I want to learn more issues about it!
ra porr
پنجشنبه 10 بهمن 1398 11:52 ب.ظ
emma porr ra porr jennifer aniston porr porr pa badstrand gamal porr mobil porr emma watson porr skane porr
porr dk jade porr therese johaug porr ryska dejtingsidor lustgarden porr brost porr
big tits porr dejting recension porr berattelse sandra bullock porr porr
cam shqip young boys gay porr porr sidor svensk hemmagjord porr periscope porr svensk
porr anal porr hd valdtakt porr samson biceps porr bizzar porr porr teknat big ass
porr svenska bella porr porr pappa older women porr porr bog femenistisk porr svensk ny porr dildo porr amator porr
gratis sadistisk porr clara henry porr pernilla wahlgren porr oili virta porr free svart porr good ones dejting vanlig
porr porr dk gratis porr aldre damer regina lund porr grannies porr dejt bar stockholm engelsk
porr
best cbd gummies
سه شنبه 1 بهمن 1398 11:34 ق.ظ
I'll immediately grab your rss as I can not find your email subscription hyperlink or newsletter
service. Do you have any? Please allow me recognize so that I may
just subscribe. Thanks.
gratis porr sprutsugen
دوشنبه 30 دی 1398 06:06 ق.ظ
gratis live porr gratis porr sprutsugen presentation dejting dejt med pojkvan porr eva norsk
dejting gratis porr for kvinnor amator porr blogg svensk
hora porr porr la svensk mogen porr dejting saiter
girls porr se porr gratis singlar oskarshamn free mobile porr
porr flickor www porr dk svensk porr amanda gratis porr son valdtar mamma dreamfilm porr kvinnofangelset porr porr arab
romantisk porr svensk fri porr is porr kent singlar jockiboi
jonna porr skandinavisk porr sex porr gratis tinder dejting tila tequila porr valdtackt porr kandisar som gjort porr jocke porr porr tyskland gratis porr gruppsex helt gratis
porr brost porr resor for singlar 50+ young bbw big tits tube porr bakom
kulisserna porr marie bergman porr porr hubb vad kan man gora pa en dejt porr i bilen john holmes porr bilder
porr porr ystad agnetha faltskog singlar umea porr
baise ma femme a deux
یکشنبه 29 دی 1398 05:06 ق.ظ
plan sexe sans lendemain baise ma femme a deux rencontre femme dinard enjoyphoenix porno salope suce dans la rue histoire
partouze porno a paris infirmiere francaise porno porno
casting mature site de rencontre rock metal porno portugues femme de
40 ans baise sexe elle suce branlette mere julie salope milf francaise baise
rencontre gratuite 25 position levrette kamasutra plan cul pantin free sexe porn actrice porno beurette des
gens qui baise plan cul ou amour rencontre libertine saint brieuc baise sa fille de force mature
sexe retro porno jeune vieille film porno orgasme asiatique levrette baise de vielles porno jolie figurine sexe site de rencontre ado geek site de rencontre
en suisse romande la reine des pute plan cul femmes
matures suce ma salope beurette strapon site de rencontre
pour sourd et malentendant video porno mere fils rencontre libertine metz porno mix elle baise avec son directeur femme cherche homme pour rencontre serieuse beurette de
cite video porno mifl sexe femme rencontre gratuite brest sexe jeune amatrice plan cul cam
gratuit rencontre femme millionnaire
viagra
جمعه 27 دی 1398 05:43 ق.ظ
Heya i'm for the first time here. I came across this board and I
find It really useful & it helped me out much. I
hope to give something back and aid others like you helped me.
hack liên quân
پنجشنبه 19 دی 1398 03:27 ب.ظ
Hi! I just wanted to ask if you ever have any problems with
hackers? My last blog (wordpress) was hacked and I ended up
losing a few months of hard work due to no back up. Do you have any methods to stop hackers?
coin operated kiddie rides for sale
چهارشنبه 18 دی 1398 01:19 ب.ظ
There's definately a great deal to learn about
this topic. I love all the points you've made.
博彩公司信誉评级排行
چهارشنبه 18 دی 1398 05:23 ق.ظ
Howdy! This post couldn't be written any better!

Reading this post reminds me of my old room mate! He always kept talking about this.
I will forward this write-up to him. Pretty sure he will
have a good read. Thanks for sharing!
Tomoko
شنبه 14 دی 1398 05:52 ب.ظ
Great site you have here.. It's difficult to find good quality writing like yours these
days. I really appreciate individuals like you! Take care!!
Thông tin cá cược miễn phí.
دوشنبه 9 دی 1398 01:33 ب.ظ
Do you have a spam issue on this website; I also am a blogger, and I was curious about your
situation; many of us have created some nice procedures and we are
looking to swap solutions with other folks, please shoot me an e-mail
if interested.
Taruhan Olahraga
جمعه 6 دی 1398 09:28 ق.ظ
After exploring a few of the articles on your web site, I truly like your way of writing
a blog. I bookmarked it to my bookmark webpage list and
will be checking back soon. Please check out my website as well and tell me your opinion.
mobile legends hack iosgods
سه شنبه 26 آذر 1398 04:52 ب.ظ
Heya are using Wordpress for your site platform? I'm new to the blog world but I'm trying to get started and set up my
own. Do you require any coding knowledge to make your
own blog? Any help would be really appreciated!
mobile legends hack
سه شنبه 14 آبان 1398 01:20 ق.ظ
Thanks for finally talking about >کردستان - کــرد
ایـــــــلام <Liked it!
london escort girls
جمعه 12 مهر 1398 06:06 ب.ظ
One of the best man is often the grooms most trustworthy and faithful buddy or relative.
One of the best man is normally the grooms most trustworthy and faithful friend
or relative. The ushers could be the grooms brothers, cousin,
or finest associates, or brothers and shut kinfolk of
the bride. Responsibilities of the very best Man Before the wedding, he
- pays for his own attire, bought or rented. May give the envelope to the
officiant before the ceremony. During the ceremony, he
- just isn't a part of the processional however enters
with the groom, standing behind the groom and barely to the left.
After the ceremony, he - instantly serves as one
of the witnesses in signing the wedding license. At the
reception, he - doesn't stand within the receiving line unless he can be the father
of the groom. After the reception, he - promptly returns each
his and the grooms rented formal put on to the suitable location.
dubai escorts
چهارشنبه 10 مهر 1398 11:19 ب.ظ
The very best man is normally the grooms most reliable and faithful pal or relative.

The very best man is normally the grooms most
trustworthy and faithful pal or relative. The ushers would be the
grooms brothers, cousin, or finest pals, or brothers and shut kin of the
bride. Responsibilities of the very best Man Before the wedding, he - pays for his personal attire, purchased
or rented. May give the envelope to the officiant earlier than the ceremony.
Throughout the ceremony, he - shouldn't be part of
the processional but enters with the groom, standing behind the groom
and slightly to the left. After the ceremony, he - instantly
serves as one of the witnesses in signing the marriage license.

On the reception, he - does not stand in the receiving line until he is also the father of the groom.
After the reception, he - promptly returns both his and the grooms rented formal wear to the suitable location.
tabletten zum abnehmen
جمعه 5 مهر 1398 09:29 ب.ظ
I was recommended this web site by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as nobody else know such detailed
about my difficulty. You are wonderful! Thanks!
netherlands escorts
شنبه 30 شهریور 1398 03:19 ب.ظ
The perfect man is often the grooms most trustworthy and faithful
friend or relative. The perfect man is usually the grooms most reliable and faithful friend or relative.
The ushers stands out as the grooms brothers, cousin, or best buddies, or brothers and close relatives of the
bride. Responsibilities of the best Man Before the marriage,
he - pays for his own attire, bought or rented.
May give the envelope to the officiant before the ceremony.

During the ceremony, he - is not part of the processional however enters with the groom, standing behind
the groom and slightly to the left. After the ceremony, he - instantly serves as one of many witnesses in signing
the marriage license. At the reception, he - does not
stand within the receiving line unless he can be the father
of the groom. After the reception, he - promptly returns each his and the grooms rented
formal wear to the suitable location.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو